از آن به سنن الهى در تاريخ ، در از ميان بردن اقوامى كه رسولان را متهم به دروغگويى مىكردند اشاره مىكند و اين كه نگريستن در آنچه رخ داده و نتايج آن ، براى مردم دليلى روشن و براى پرهيزگاران راهنما واندرزى سودمند است . آنگاه دربارهء ضربه‌اى كه مسلمانان در احد متحمل شده‌اند مىفرمايد : « إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَ لِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ يَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ ، اگر بر شما زخمى رسيد ، به آن قوم نيز چنان زخمى رسيده است . و اين روزگار است كه هر دم آن را به مراد كسى مىگردانيم تا خداوند كسانى را كه ايمان آورده‌اند بشناسد و از شما گواهان گيرد و خدا ستمكاران را دوست ندارد . و تا مؤمنان را پاكيزه گرداند و كافران را نابود سازد . » بسيارى از مسلمانان كه در بدر شركت نكرده بودند ، پس از آن ، آروزى شهادت مىكردند . « 1 » اكنون خداوند مىفرمايد : « پيش از آن كه مرگتان فرا رسد ، تمناى مرگ مىكرديد ، اينك مرگ را ديديد » و در آن مىنگريد . بسيارى از فراريان احد بهانه‌شان براى فرار خبر قتل پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم بود . خداى تعالى در آيهء 144 همين سوره مىفرمايد : « جز اين نيست كه محمد پيامبرى است كه پيش از او پيامبرانى ديگر بوده‌اند ، آيا اگر بميرد يا كشته شود ، شما به آيين پيشين خود باز مىگرديد ؟ هركس باز گردد ، هيچ زيانى به خدا نخواهد رسانيد . خدا سپاسگزاران را پاداش خواهد داد . » بسيارى از افراد ضعيف الايمان و منافق بر اين تصور بودند كه افرادى بىجهت كشته شده‌اند ؛ خداوند در آيهء 145 مىفرمايد : « هيچ كس جز به فرمان خدا نمىميرد . مدت مكتوب است » . پس از آن مقاومت ياران انبياى گذشته را در جنگها مثال مىآورد : « چه بسا پيامبرانى كه دوستان خدا بسيار همراه آنان به جنگ رفتند ، و در راه خدا ، هرچه به آنها رسيد ، سستى نكردند و ناتوان نشدند و سر فرود نياورند و خدا شكيبايان را دوست دارد » البته خداوند ثواب دنيا و آخرت را به ايشان ارزانى كرد . در آيهء 152 همين سوره خداوند دربارهء آنچه كه مربوط به وعدهء خدا و پيروزى و فرار مسلمانان از صحنه و در نتيجه شكست آنهاست سخن مىگويد : « خدا به وعده‌اى كه با شما نهاده بود وفا كرد . آنگاه كه به اذن او دشمن را مىكشتيد . و چون غنيمتى را كه هواى آن را در سر داشتيد به شما نشان داد ، سستى كرديد و در آن امر به منازعه پرداختيد و عصيان ورزيديد . بعضى خواستار دنيا شديد و بعضى خواستار آخرت . آنگاه شما را از

--> ( 1 ) . المغازى ، ج 1 ، ص 321 ؛ مجمع البيان ، ج 2 ، ص 511